Bozulan rulmanı çöpe atmak, makinenin size gönderdiği raporu okumadan yırtmak gibidir. Bilezikteki yük izinin nerede ve nasıl olduğu, pullanmanın deseni, renk ve çizikler; hizasızlığı, aşırı sıkı geçmeyi, eksenel yükü, kirlenmeyi veya elektrik akımını neredeyse kesin olarak gösterir. ISO 15243 bu hasar görünümlerini sınıflandırır. Bu yazı, atölyede çıplak göz ve büyüteçle yapılabilecek bir hasar analizi rehberidir. Ses ve titreşimle erken teşhis için ses teşhisi ve titreşim analizi yazılarımıza bakın.
Önce Yük İzini Okuyun
Sağlam bir rulmanda bile bilezik yollarında mat bir yük izi oluşur. Bu izin konumu, rulmanın nasıl yüklendiğini anlatır:
| Yük İzi Görünümü | Anlamı | Muhtemel Neden |
|---|
| İç bilezik: tam çevre, ortalanmış; dış bilezik: yükün geldiği yerde kısa yay, ortalanmış | Normal radyal yük, mil dönüyor | — |
| Dış bilezikte tam çevre iz (yükün olmadığı yerde de) | Dış bilezik çok sıkı veya iç boşluk yok | Yuva sıkı (K7/M7 yerine gereksiz), aşırı sıkılık, ısıl sıkışma |
| İz bir yanda geniş, karşı tarafta dar / iki bilezikte çapraz | Eğik (açısal) yükleme | Hizasızlık, eğri mil, yuva dik değil; bkz. hizasızlık |
| İz yolun kenarına kaymış (tek taraf) | Eksenel yük fazla | Eksenel sıkışma, iki sabit yatak, ısıl genleşme payı yok |
| İz eksenel olarak dalgalı (yılan gibi) | Yuva oval veya mil salgılı | Yuva işleme hatası, ovalleşmiş yatak |
| Dış bilezikte iz iki bölgede (180° karşılıklı) | Oval yuva / ezilen bilezik | Yarım yatak fazla sıkılmış, döküm yuva çarpık |
| Bilya sayısı kadar eşit aralıklı çukurlar (bilya izi) | Durağan darbe veya titreşim | Brinelling / false brinelling; bkz. brinelling yazımız |
ISO 15243 Hasar Sınıfları
| Sınıf | Görünüm | Tipik Neden |
|---|
| Yüzey altı yorulması (klasik pullanma) | Yük izinde derin, keskin kenarlı krater/pul; malzeme altından kopmuş | Rulman ömrünü doldurdu (L10 aşıldı) veya aşırı yük; bkz. L10 ömrü |
| Yüzeyden başlayan yorulma (mikro pullanma, gri leke) | Mat gri, buzlu cam görünümlü bölgeler, çok ince pullar | Yetersiz yağ filmi: yanlış viskozite, az gres, düşük devir–yüksek yük |
| Abrasif aşınma | Yol ve bilyalar mat, çizikli, kenarlar yuvarlanmış; ölçü küçülmüş | Kir, toz, talaş; keçe yetersiz, kirli gres |
| Adezif aşınma (yenme, smearing) | Parlak, kaymış/yığılmış metal lekeler; sıcak renk | Bilyalar kayıyor: ani ivme, yüksek devirde düşük yük, yağ kopması |
| Nem korozyonu | Pas lekeleri, çukurcuklar; bilya aralığında çizgi pas | Su girişi, yoğuşma, depolama; bkz. korozyon |
| Sürtünme korozyonu (fretting) | Mil oturma yüzeyinde kırmızı-kahve toz, parlak/kara lekeler | Gevşek geçme, iç bilezik milde mikro hareket; bkz. toleranslar |
| Elektriksel erozyon (fluting) | Yolda ince, düzenli yıkama tahtası (oluklu) desen; bilyalar mat gri | Frekans konvertörlü motor, kaynak akımı, topraklama eksik |
| Plastik deformasyon | Çukurlar, ezikler, kenarda çentik | Çekiçle montaj, aşırı statik yük, yabancı parçacık ezilmesi |
| Kırılma / çatlak | Bilezik çatlağı, kenar kırığı, kafes kırığı | Aşırı sıkı geçme, konik burcun fazla sürülmesi, ısıl şok, darbe |
Pratikte hasarlar zincirlenir: kir → abrasif aşınma → boşluk artışı → titreşim → yüzey yorulması. Analizde ilk başlayan hasarı bulmak gerekir; en ileri hasar çoğu zaman sonuçtur, neden değil.
İnceleme Adımları
- Sökmeden önce fotoğraf çekin; yatak sıcaklığı, gres durumu, keçe ve mil salgısını not edin.
- Rulmanı yönünü işaretleyerek sökün (hangi taraf dışa bakıyordu, yük yönü neresiydi).
- Gresi analiz için ayrı kaba alın: renk, koku (yanık), metal parıltısı, su damlacığı.
- Rulmanı çözücüde yıkayın; büyüteç (10x) ve iyi ışıkla yük izini, yolları, bilyaları, kafesi ayrı ayrı inceleyin.
- Mil ve yuva ölçülerini alın (fretting, ovallik); kama, keçe ve komşu parçaları kontrol edin.
- Bulguları tabloyla eşleştirin; nedeni gidermeden yeni rulmanı takmayın.
İpucu: Küçük bir kutuya arızalı rulmanları etiketleyip saklayın (makine, tarih, çalışma süresi). Üç arızada aynı desen görülürse sorun rulman değil sistemdir.
En Sık Yanlış Teşhisler
- "Rulman kalitesiz" denilen çoğu vaka aslında fretting (gevşek mil) veya kirlenmedir; iz mil oturma yüzeyindeyse rulmanın içi suçsuzdur.
- Pullanma = ömür doldu sanılır; ama pul yük izinin dışında veya tek tarafındaysa neden hizasızlık/eksenel yüktür.
- Pas = su sanılır; kırmızı-kahverengi toz mil yüzeyinde ise su değil sürtünme korozyonudur.
- Sahte rulman ihtimali unutulur: yol kalitesi, kafes işçiliği ve baskı incelenmeli (sahte rulman kontrolü).
Sık Sorulan Sorular
Rulman ne kadar sürede bozulmalıydı? Hesaplanan L10 ömrünün çok altında (< %30) bozuluyorsa dış neden vardır: yağlama, kirlenme, montaj, geçme veya yük. Hasar analizi hangisi olduğunu gösterir.
Hasarlı rulmanı üreticiye göndermek gerekir mi? Kritik ve tekrar eden arızalarda evet; laboratuvar kesit ve sertlik analizi yapar. Rutin arızalarda atölye incelemesi ve bu tablo yeterlidir.
Bilyalar sağlam, sadece dış bilezik hasarlı; neden? Dış bilezik yük bölgesi hep aynı yerdir (duran bilezik); yorulma önce orada başlar. Hasar tek noktada ve yol ortasındaysa normal yorulma; kenara kaymışsa eksenel yük veya hizasızlık.
Doğru Rulman, Doğru Montaj
Hasar nedenini bulduktan sonra doğru rulman ve montaj ürünleri için rulman kategorisine göz atın. Uygulamanıza uygun ürün için: +90 552 610 93 63 (İkitelli OSB, Başakşehir/İstanbul).