Bir rulman aniden bozulmaz; iç yüzeyinde ilk mikro çatlak oluştuğu andan durmasına kadar genellikle haftalar hatta aylar geçer. Titreşim analizi, bu süreci en erken yakalayan kestirimci bakım yöntemidir: her hasar, rulmanın geometrisine bağlı belirli bir frekansta darbe üretir ve bu darbeler spektrumda okunur. Bu yazıda ölçümün nasıl yapıldığını, hasar frekanslarını ve hangi değerde alarm verileceğini pratik dille anlatıyoruz. Kulakla teşhis için rulman sesleri yazımıza da bakabilirsiniz.
Titreşim Ölçümü Nasıl Yapılır?
Ölçüm, mıknatıslı veya vidalı bir ivmeölçer (accelerometer) ile rulman yatağının üzerinden alınır. Sensör, yük bölgesine en yakın rijit metal yüzeye, mümkünse üç yönde (yatay, düşey, eksenel) yerleştirilir. Boya kalın, plastik kapak veya sac muhafaza üzerinden alınan ölçüm yanıltıcıdır.
- Genel titreşim (hız, mm/s RMS): balans, hizasızlık, gevşeklik gibi düşük frekanslı sorunları gösterir.
- Yüksek frekans / zarf (envelope, g): rulman ve dişli hasarlarını, daha genel titreşim yükselmeden yakalar.
- Spektrum (FFT): titreşimi frekanslara ayırır; hangi parçanın sorunlu olduğunu buradan okursunuz.
- Trend: tek ölçüm az şey söyler; aynı noktadan aynı koşulda periyodik ölçüm ve karşılaştırma esastır.
Rulman Hasar Frekansları: BPFO, BPFI, BSF, FTF
Her rulmanın bilya sayısı, bilya çapı ve temas açısına bağlı dört karakteristik frekansı vardır. Katalog ya da üretici hesap araçları bu değerleri mil devrinin katı (× RPM) olarak verir:
| Kısaltma | Anlamı | Hasar Yeri | Tipik Değer (× mil frekansı) |
|---|
| BPFO | Ball Pass Frequency Outer | Dış bilezik yuvarlanma yolu | ≈ 0,4 × bilya sayısı |
| BPFI | Ball Pass Frequency Inner | İç bilezik yuvarlanma yolu | ≈ 0,6 × bilya sayısı |
| BSF | Ball Spin Frequency | Bilya / makara yüzeyi | 2–4 arası (2×BSF sık görülür) |
| FTF | Fundamental Train Frequency | Kafes | ≈ 0,38–0,45 (mil devrinden düşük) |
Örnek: 1.500 d/dk (25 Hz) dönen ve 8 bilyalı bir 6205 sabit bilyalı rulmanda BPFO ≈ 3,05 × 25 = 76 Hz, BPFI ≈ 4,95 × 25 = 124 Hz civarındadır. Spektrumda bu frekanslarda ve harmoniklerinde tepe görürseniz hasar ilgili bileşendedir. İç bilezik hasarında tepelerin iki yanında mil frekansı aralıklı yan bantlar belirir; bu da teşhisi doğrular.
İpucu: Hasar frekansları tam sayı katı değildir (ör. 3,05×, 4,95×). Spektrumdaki tepe tam 3× veya 5× ise kaynak genellikle rulman değil, gevşeklik ya da kanat/dişli geçiş frekansıdır.
Hangi Değerde Alarm Verilir? ISO 10816 / 20816
Genel titreşim için en yaygın referans ISO 10816-3 (yeni adıyla ISO 20816) tablolarıdır. 10–1000 Hz bandında ölçülen hız (mm/s RMS) makine grubuna göre bölgelere ayrılır:
| Bölge | Küçük makineler (15–75 kW, rijit temel) | Orta/büyük makineler (>75 kW) | Anlamı |
|---|
| A | < 1,4 mm/s | < 2,3 mm/s | Yeni makine, iyi |
| B | 1,4 – 2,8 mm/s | 2,3 – 4,5 mm/s | Sınırsız çalışmaya uygun |
| C | 2,8 – 4,5 mm/s | 4,5 – 7,1 mm/s | Sınırlı süre; bakım planla |
| D | > 4,5 mm/s | > 7,1 mm/s | Hasar riski; durdur |
Rulman hasarında genel hız değeri son evreye kadar yükselmeyebilir; bu yüzden erken uyarı için zarf/ivme değerlerindeki trend (örneğin taban değerin 2–3 katına çıkması) daha güvenilir bir alarm kriteridir.
Rulman Hasarının 4 Evresi
- Evre 1: Yüzey altı mikro çatlaklar; yalnızca ultrasonik/yüksek frekans (>20 kHz) bölgesinde görülür. Kalan ömür aylar.
- Evre 2: Küçük pullanma; rulman doğal frekansları (1–20 kHz) uyarılır, zarf spektrumunda BPFO/BPFI belirir. Kalan ömür haftalar–aylar.
- Evre 3: Hasar frekansları ve harmonikleri ana spektrumda görünür, yan bantlar oluşur, ses ve sıcaklık artar. Değişimi planlayın; kalan ömür haftalar.
- Evre 4: Boşluk büyür, tepeler yayvan gürültüye dönüşür, 1× ve harmonikleri artar. Her an durabilir; hemen değiştirin.
Dikkat: Evre 4'te rulmanı çalıştırmaya devam etmek mil ve yatağı da bozar; çektirmeyle söküp yeni rulmanı doğru montajla takmak, arızanın tekrarını önlemenin ilk adımıdır.
Titreşimin Rulman Dışı Nedenleri
| Belirti (spektrum) | Olası Neden | Çözüm |
|---|
| 1× yüksek, radyal | Balanssızlık | Rotor balansı |
| 2× yüksek, eksenel baskın | Hizasızlık | Kaplin hizalama |
| 1× harmonikleri + 0,5× katları | Mekanik gevşeklik | Cıvata, yatak oturması |
| Kayış frekansı ve katları | Kayış aşınması/gerginlik | Gerginlik ayarı, kasnak kontrolü |
| Şebeke 2× (100 Hz) | Elektriksel (rotor çubuğu, hava aralığı) | Motor kontrolü |
Sık Sorulan Sorular
Titreşim analizi için hangi cihaz yeterli? Küçük işletmelerde genel hız (mm/s) ve rulman durum değeri (g veya BDU) veren el tipi bir titreşim kalemi bile trend takibi için yeterlidir. Frekans teşhisi için FFT yapabilen analizör gerekir.
Ne sıklıkla ölçülmeli? Kritik makinelerde aylık, arıza şüphesi olanlarda haftalık; hasar evre 3'e geçince günlük ölçüm önerilir.
Yeni takılan rulman neden titreşimli? Montaj hatası (çekiçle vurma, yanlış geçme), yanlış boşluk sınıfı veya gres fazlalığı olabilir. Doğru sınıf için C3 boşluğu yazımıza bakın.
Arıza Tespit Edildi mi? Yedek Rulmanınız Hazır
Sabit bilyalı, makaralı, oynak ve iğneli tüm seriler stoktan; ölçüyle arama için rulman ölçü arama sayfasını kullanın. Uygulamanıza uygun ürün için: +90 552 610 93 63 (İkitelli OSB, Başakşehir/İstanbul).