Motor ve pompa milleri tam aynı eksende dönmüyorsa her devirde rulmanlara, kaplin lastiğine ve keçelere ekstra bir kuvvet biner. Bu kuvvet gözle görülmez ama rulman ömrünü yarıya, kaplin lastiği ömrünü çeyreğe indirir. Hizasızlık, döner makinelerdeki erken arızaların en yaygın kök nedenlerinden biridir. Bu yazıda türlerini, belirtilerini ve komparatör ya da lazerle hizalamanın adımlarını anlatıyoruz.
Hizasızlık Türleri
| Tür | Tanım | Ölçüm |
|---|
| Paralel (offset) kaçıklık | İki mil paralel ama eksenleri kaymış | Kaplin dış çapında radyal komparatör, mm |
| Açısal kaçıklık | Eksenler bir noktada kesişir, açı yapar | Kaplin alın yüzünde eksenel komparatör, mm/100 mm veya derece |
| Bileşik kaçıklık | İkisi birden (gerçek hayatta her zaman) | Her iki ölçüm |
| Eksenel boşluk hatası | Miller arası mesafe yanlış | Kaplin arası mastar/sentil |
Kaçıklık hem dikey (yukarı-aşağı) hem yatay (sağ-sol) düzlemde ölçülür ve ayrı ayrı düzeltilir.
Belirtileri
- Kaplin lastiğinin (yıldız, GE, ayaklı) hızlı aşınması, siyah kauçuk tozu
- Motor veya pompa yatağında tek tarafta ısınma
- Titreşim spektrumunda 2× devir frekansında baskın bileşen (radyal ve eksenel)
- Mil keçelerinde sızıntı — keçe dudağı tek taraflı aşınır
- Ayak cıvatalarının gevşemesi, şasi çatlakları
- Rulmanda uğultu/eksenel gıcırtı, yuvarlanma yolunda kaymış aşınma izi (ize bakarak hizasızlık teşhis edilebilir)
Rulman ve Kaplin Ömrüne Etkisi
Sabit bilyalı rulmanın izin verdiği açısal kaçıklık genellikle 2–10 açı dakikası; silindirik makaralı rulmanda 3–4 dakika, konik makaralıda daha azdır. Bu değerin üzerinde yük, temas alanının bir kenarında yoğunlaşır. L10 formülünde yük üçüncü kuvvetle yer aldığı için yükü %25 artıran bir kaçıklık ömrü yaklaşık yarıya indirir. Esnek kaplinlerin toleransı (yıldız kaplin ~0,2–0,3 mm radyal, 1° açısal) yalnızca izin verilen maksimumdur; kaplin bu değerde çalışırken rulmanlar zorlanır. Hedef, kaplin toleransının %20–30'una inmektir. Kaplin tiplerinin toleransları için kaplin rehberi.
| Devir (d/dk) | Kabul Edilebilir Paralel Kaçıklık | Kabul Edilebilir Açısal Kaçıklık |
|---|
| ≤ 1000 | 0,10 mm | 0,10 mm / 100 mm |
| 1500 | 0,07 mm | 0,07 mm / 100 mm |
| 3000 | 0,04 mm | 0,05 mm / 100 mm |
| ≥ 6000 | 0,02 mm | 0,03 mm / 100 mm |
Komparatörle Hizalama (Ters Kadran Yöntemi)
- Yumuşak ayak (soft foot) kontrolü: motor cıvataları sıkılıyken her ayağın altını sentil ile kontrol edin; 0,05 mm üzeri boşluk varsa ayar pulu ekleyin. Soft foot düzeltilmeden hizalama tutmaz.
- Kaplin boşluğunu (gap) katalog değerine ayarlayın.
- Komparatörü bir kaplin yarısına bağlayıp pimi diğer yarının dış çapına dayayın; 0° (saat 12) konumunda sıfırlayın. İki mili birlikte çevirip 90°, 180°, 270° değerlerini okuyun.
- Dikey kaçıklık = (0° − 180°) / 2, yatay = (90° − 270°) / 2. Aynı işlemi ters yönden (saati diğer kaplin yarısına bağlayarak) tekrarlayın; iki ölçüm hem offset hem açıyı verir.
- Dikeyi motor ayaklarının altına pul ekleyerek/çıkararak, yatayı ayak cıvatalarını gevşetip motoru iterek düzeltin; her düzeltmeden sonra ölçümü tekrarlayın.
- Cıvataları torkla sıkıp son ölçümü kaydedin. Ölçüm tekniği için komparatör kullanım rehberi.
İpucu: Ayak pulları için paslanmaz kademeli pul setleri kullanın; kesilmiş sac parçaları eğri durur ve zamanla ezilir. Sıcak çalışan pompalarda ısıl büyüme için motoru soğukken hedeflenen ofsetle (katalog değeri) hizalayın.
Lazer Hizalama ve Ne Zaman Gerekir?
Lazer hizalama cihazları iki mile takılan verici/alıcı ile kaçıklığı doğrudan ekranda gösterir, hesap hatasını ve ayak sarkması (bar sag) sorununu ortadan kaldırır. 3.000 d/dk üzeri, 50 kW üzeri veya kritik hatlarda (kompresör, ana pompa) lazer standarttır; küçük pompalarda çift komparatör yeterince hassastır. Cetvel ve göz ile hizalama yalnızca ön ayardır — ölçü olmadan hizalama bitmiş sayılmaz. Hizasızlığın rulmanda bıraktığı izler için arıza nedenleri yazımıza bakın.
Sık Sorulan Sorular
Esnek kaplin varsa hizalama gerekir mi? Evet. Esnek kaplin küçük kaçıklıkları tolere eder ama kuvveti sıfırlamaz; kaçıklık kaplin lastiğini ve rulmanları yine yorar.
Hizalama ne sıklıkla kontrol edilmeli? Devreye almadan sonra ilk hafta içinde, sonra yıllık; titreşim veya kaplin aşınması görülürse hemen.
Soft foot nedir? Motor ayaklarından birinin şasiye tam oturmaması (masa ayağı gibi sallanma). Cıvata sıkıldığında gövde çarpılır ve hizalama bozulur; sentil ile kontrol edilir.
Hizalama İçin Ölçü Aletleri
Komparatör, manyetik ayak, sentil ve mastar setleri ile kaplin lastikleri için ölçü aletleri kategorisine göz atın. Uygulamanıza uygun ürün için: +90 552 610 93 63 (İkitelli OSB, Başakşehir/İstanbul).