Komparatör Saati Nedir? Salgı Ölçümü ve Kullanım Rehberi

Komparatör saati, bir yüzeyin referansa göre ne kadar saptığını (salgı, eğrilik, paralellik) 0,01 mm hatta 0,001 mm hassasiyetle gösteren ölçü aletidir. Kumpas ve mikrometre boyut ölçer; komparatör ise fark ölçer. Rulman değişiminde mil salgısını kontrol etmek, kasnak hizalamak ve yuva ovalliğini bulmak için bakım ekibinin en önemli aletidir. Bu rehberde türlerini, doğru kullanımı ve tipik ölçümleri anlatıyoruz.

Komparatör Türleri

Manyetik Ayak ve Bağlama

Komparatör tek başına işe yaramaz; sabit bir referansa bağlanmalıdır. En pratik çözüm manyetik ayaktır: açma-kapama düğmeli tabanı çelik gövdeye yapışır, mafsallı kolları saati istenen açıda tutar. Hidrolik kilitli tek düğmeyle sabitlenen tipler titreşimli ortamda daha az kayar. Çelik olmayan yüzeylerde manyetik V yatağı veya mengeneye bağlı sabit ayak kullanılır.

İpucu: Ayak kollarını mümkün olduğunca kısa ve az mafsallı ayarlayın; her 10 cm uzatma ve her serbest mafsal, titreşimden dolayı 0,01–0,02 mm hata ekler.

Mil Salgısı Nasıl Ölçülür?

1. Ayağı mile en yakın sabit gövdeye (yatak kapağı, tezgah) yapıştırın.
2. Komparatör pimini ölçülecek mil yüzeyine dik ve kadranın yaklaşık ortasında (2–3 mm baskıyla) dayayın.
3. Kadranı sıfırlayın, mili elle yavaşça tam bir tur çevirin; ibrenin en yüksek ve en düşük değerini okuyun.
4. Fark = toplam salgı (TIR). Rulman yatak yüzeyi için tipik kabul 0,01–0,02 mm, kasnak yüzeyi için 0,05 mm civarıdır.
5. Salgı yüksekse mili farklı noktalarda ölçün; salgı yatak yakınında da varsa mil eğik, yalnızca uçta varsa mil yüzeyi bozuktur.

Mil salgısı, rulman ömrünü doğrudan kısaltır; ayrıntı için rulman arıza nedenleri ve hizasızlık yazımıza bakın.

Kaplin Hizalama ve Yuva Kontrolü

• Kaplin radyal hizalama: Saati bir kaplin yarısına bağlayıp pimi diğer yarının dış çapına dayayın; iki mili birlikte çevirip 0°, 90°, 180°, 270° değerlerini okuyun. Yukarı-aşağı farkın yarısı dikey kaçıklığı, sağ-sol farkın yarısı yatay kaçıklığı verir. Kaplin tipleri için kaplin rehberi.
• Açısal hizalama: Pimi kaplin yüzüne (alın) dayayarak aynı işlemi tekrarlayın.
• Yuva ovalliği: İç çap komparatörü veya salgı saatiyle yuvayı 3–4 açıda ölçün; fark 0,02 mm'yi geçiyorsa rulman dış bileziği ovalleşir ve karakteristik ses üretir.
• Tezgahta iş parçası ayarı: Salgı komparatörü ile mengene çenesini veya ayna parçasını tezgah eksenine paralel getirme.

Sık Yapılan Hatalar

• Pimi yüzeye açılı dayamak — kosinüs hatası; 30° açıda okuma %13 küçük çıkar.
• Kadranı dayanma noktasında değil boşta sıfırlamak.
• Ölçüm sırasında ayağa dokunmak veya titreşimli makine çalışırken ölçmek.
• Ölçü aralığının sonuna (8–10 mm) yakın çalışmak — mekanizma doğrusallığı düşer.
• Pim ucunu yağlı/talaşlı yüzeye dayamak; önce silin.
• Yılda bir mastar blok veya kalibre çubukla doğrulama yapmamak.

Sık Sorulan Sorular

Komparatör ile kumpas farkı nedir? Kumpas mutlak boyut ölçer (örn. 25,00 mm); komparatör referansa göre sapmayı ölçer (örn. +0,03 mm). Salgı ve hizalama yalnızca komparatörle ölçülür.

Salgı komparatörü ile normal komparatör arasındaki fark? Salgı (test) komparatörünün ucu yana hareket eden kısa bir koldur; dar yerlere girer ve iç çaplarda kullanılır, ancak ölçüm aralığı küçüktür (0,8–1,6 mm).

Mil salgısı ne kadar olmalı? Rulman oturma yüzeyinde 0,02 mm'yi, genel mil yüzeylerinde 0,05 mm'yi geçmemesi önerilir; yüksek devirde daha sıkı tolerans gerekir.