Doğru rulmanı alıp yanlış geçmeyle takmak, rulmanı sahadaki en sinsi şekilde öldürür: gevşek geçen iç bilezik milde döner ve mili aşındırır, fazla sıkı geçen rulmanın iç boşluğu sıfırlanır ve ısınır. Tolerans seçimi tek kurala dayanır: dönen bilezik sıkı, duran bilezik gevşek (veya hafif) geçer. Bu yazıda ISO 286 tolerans sınıflarını ve rulmana özel seçim tablolarını sadeleştirdik. Boşluk sınıfları için C3 boşluğu yazımıza bakın.
Temel Kural: Hangi Bilezik Dönüyor?
| Durum | İç Bilezik (mil) | Dış Bilezik (yuva) | Örnek |
|---|
| Mil dönüyor, yük sabit yönlü | Sıkı (k, m, n) | Gevşek / geçiş (H, J) | Elektrik motoru, pompa, redüktör |
| Yuva dönüyor, yük sabit yönlü | Gevşek (g, h) | Sıkı (M, N, P) | Tekerlek göbeği, gergi makarası, kasnak rulmanı |
| Yük bilezikle birlikte dönüyor (balanssızlık) | Duruma göre tersi | Duruma göre tersi | Titreşimli elek, santrifüj |
| Belirsiz yük yönü | Sıkı | Sıkı (K, M) | Çok yönlü yük, darbe |
Yük bileziğe göre dönüyorsa (yani bileziğin çevresi boyunca yükü gezdiriyorsa) bilezik yavaş yavaş kayar ve "yürür"; bunu engellemek için o bilezik sıkı geçer. Yüzey sertleşmesi, pas rengi toz (fretting) ve ovalleşmiş mil, gevşek geçmenin imzasıdır.
Mil Toleransı Seçim Tablosu (Silindirik Delikli Rulman)
| Yük | Mil Çapı (mm) | Bilyalı Rulman | Makaralı Rulman | Not |
|---|
| Hafif / değişken (P ≤ 0,06 C) | ≤ 18 | j5 / h5 | — | Küçük motorlar, fan |
| 18–100 | j6 | j6 | Genel makine |
| Normal (0,06–0,12 C) | ≤ 18 | j5 | — | |
| 18–100 | k5 / k6 | k6 | En yaygın: 6205–6320 arası k5 |
| 100–200 | m5 / m6 | m6 | |
| Ağır / darbeli (> 0,12 C) | 50–140 | m6 | n6 | Kırıcı, hadde, vinç |
| 140–200 | n6 | p6 | |
| Yalnız eksenel yük | tüm | j6 | j6 | Eksenel rulmanlar |
| Duran iç bilezik (yük sabit) | tüm | g6 / h6 | g6 / h6 | Kasnak, tekerlek |
Örnek: 1.500 d/dk motor, 25 mm mil, 6205 rulman (C = 14 kN), radyal yük 1 kN (0,07 C → normal yük) → Ø25 k5: alt sapma +0,002, üst +0,011 mm; yani mil 25,002–25,011 mm ölçülmeli. Rulman deliğinin toleransı 0 / −0,010 olduğundan geçme sıkılığı 0,002–0,021 mm arasında çıkar.
İpucu: Sıkı geçme iç boşluğu yaklaşık sıkılığın %80'i kadar azaltır. 0,02 mm sıkılık, CN boşluğu 0,013–0,028 mm olan 6205'te boşluğu neredeyse sıfırlar; bu yüzden k5–m6 geçmelerde ve motor uygulamalarında genellikle C3 boşluk seçilir.
Yuva Toleransı Seçim Tablosu
| Durum | Tolerans | Geçme | Tipik Kullanım |
|---|
| Dış bilezik eksenel serbest kaymalı, ısı iletimi az | H7 / H8 | Gevşek | Genel motor ve redüktör (serbest yatak tarafı) |
| Dış bilezik yer değiştirmemeli ama sökülebilir | J7 / JS7 | Geçiş | Standart elektrik motoru, pompa |
| Belirsiz veya değişken yük | K7 | Hafif sıkı | Kompresör, vinç |
| Dönen dış bilezik, ağır yük | M7 / N7 | Sıkı | Tekerlek göbeği, kasnak |
| Çok ağır darbe, ince duvarlı yuva | P7 | Çok sıkı | Vibrasyon motoru |
| Yüksek sıcaklık, iç bilezik ısınıyor | G7 | Belirgin gevşek | Kurutucu, fırın fanı |
| Bölünmüş (yarım) yuva | H7 / H8 | Gevşek | Döküm yataklar (SN serisi) |
Alüminyum ve ince sac yuvalarda ısıl genleşme fazladır; bir sınıf daha sıkı (H7 → K7) seçilir. Duran dış bilezikte hafif gevşek geçme yalnızca kaymayı değil, dış bileziğin zaman içinde yavaşça dönerek yükü yeni bir bölgeye taşımasını ("creep") da sağlar; bu, uzun ömür için istenen bir davranıştır.
Yüzey Pürüzlülüğü ve Geometri
- Mil oturma yüzeyi: Ra ≤ 0,8 µm (küçük çap), ≤ 1,6 µm (büyük çap); taşlanmış tercih edilir.
- Yuva: Ra ≤ 1,6 µm (küçük), ≤ 3,2 µm (büyük).
- Silindiriklik / ovallik: tolerans bandının yarısından az (IT5'in yarısı).
- Faturaya diklik: rulman yanağına dayanan yüzey mile dik olmalı, 100 mm'de ≤ 0,02 mm.
- Fatura yüksekliği rulman iç bileziğinin yanak yüzeyini aşmasın; sökme için çektirme kancasına yer kalsın (çektirme kullanımı).
Ölçüm: Mil ve Yuva Nasıl Kontrol Edilir?
Mili dış çap mikrometresiyle en az iki eksende ve iki kesitte ölçün; yuvayı iç çap mikrometresi veya silindir komparatörüyle ölçün. Kumpas 0,02–0,05 mm hata payıyla tolerans kontrolü için yetersizdir. Onarımda mil aşınmışsa ölçüyü bir sonraki standart rulman deliğine tornalamak yerine krom kaplama / metal püskürtme ile eski ölçüye getirmek daha güvenlidir. Ölçüm için mikrometre okuma rehberimize bakın.
Dikkat: Gevşek mile sıkı geçme yapıştırıcısı (retaining compound) sürmek yalnızca 0,05–0,1 mm'ye kadar boşluğu kurtarır ve rulmanın sökülmesini zorlaştırır; kalıcı çözüm mil onarımıdır.
Sık Sorulan Sorular
Neden motor rulmanları k5 veya k6 ile takılır? Motorda mil döner, radyal yük (kayış çekişi, rotor ağırlığı) sabit yönlüdür; iç bilezik sıkı geçmelidir. Normal yük ve 18–100 mm çapta k5/k6, bu sıkılığı boşluğu sıfırlamadan sağlar.
Konik delikli rulmanlarda tolerans nasıl? Konik delikli rulman konik burçla h9/h10 toleranslı düz mile takılır; sıkılık burcu ne kadar sürdüğünüzle (radyal boşluk azalması ölçülerek) belirlenir.
H7 yuvada dış bilezik dönerse ne olur? Yavaş creep normaldir; hızlı dönme yuvayı aşındırır ve boşluk büyür. Belirtisi yuva içindeki parlak/koyu izlerdir; bir sınıf sıkı yuva (K7) veya dış bilezik tespit kapağı gerekir.
Tolerans Kontrolü İçin Mikrometre ve Komparatörler
Dış çap, iç çap mikrometreleri ve silindir komparatörleri için mikrometre kategorisine göz atın. Uygulamanıza uygun ürün için: +90 552 610 93 63 (İkitelli OSB, Başakşehir/İstanbul).