Zincir tahrikinde dişli, zincirin ömrünü belirleyen parçadır: yanlış diş sayısı zinciri erken uzatır, aşınmış dişli yeni zinciri birkaç ayda bitirir. Zincir dişlisi (sprocket) seçimi aslında üç sorudan ibarettir: hangi zincir hatvesi, kaç diş, hangi göbek/delik. Bu rehber tabloları ve pratik kuralları tek yerde topluyor. Zincir seçimi için sanayi zinciri rehberimize bakın.
Zincir Hatvesine Göre Dişli Ölçüleri
Dişli, zincirin hatvesi (p), makara çapı (d1) ve iç genişliği (b1) ile tanımlanır. Avrupa (B serisi, ISO 606) zincirlerde:
| Zincir | Hatve p | Makara Çapı d1 | İç Genişlik b1 | Diş Kalınlığı (yaklaşık) | Tipik Güç |
|---|
| 06B | 9,525 mm (3/8") | 6,35 mm | 5,72 mm | 5,3 mm | < 1 kW |
| 08B | 12,7 mm (1/2") | 8,51 mm | 7,75 mm | 7,2 mm | 1–5 kW |
| 10B | 15,875 mm (5/8") | 10,16 mm | 9,65 mm | 9,1 mm | 3–10 kW |
| 12B | 19,05 mm (3/4") | 12,07 mm | 11,68 mm | 11,1 mm | 5–20 kW |
| 16B | 25,4 mm (1") | 15,88 mm | 17,02 mm | 16,2 mm | 10–50 kW |
| 20B | 31,75 mm (1 1/4") | 19,05 mm | 19,56 mm | 18,5 mm | 20–80 kW |
Dişlinin bölüm dairesi çapı: d = p / sin(180°/z). Örnek: 08B, 19 diş → d = 12,7 / sin(9,47°) ≈ 77,2 mm. Dış çap yaklaşık d + 1,25p − d1 ile hesaplanır. Eski dişlinin kodu silinmişse diş sayısını sayıp bu formülle kontrol edebilirsiniz.
Diş Sayısı Nasıl Seçilir?
- Küçük dişli en az 17 diş (yüksek devirde 19–21) olmalı; az dişte çokgen etkisi (hız dalgalanması) ve aşınma artar. 11–13 dişli ancak düşük hızlı, hafif işlerde kullanılır.
- Büyük dişli 120 dişi geçmemeli; üzerinde zincirin uzama toleransı dişe oturmaz.
- Çevrim oranı = büyük diş / küçük diş; tek kademede 7:1'e kadar (ideal ≤ 5:1).
- Tek sayıda diş tercih edin (17, 19, 21, 23): çift sayılı zincir baklasıyla eşleşme dağılır, aşınma düzgün olur.
- Aynı zincirde birden fazla tahrik noktası varsa dişli sayıları asal olsun (ör. 19 ve 38 değil, 19 ve 37).
İpucu: Oranı ayarlarken toplam zincir baklası çift sayı çıkmalı; tek çıkarsa ofset (kırık) bakla gerekir ve bu bakla zincirin en zayıf noktasıdır. Mümkünse merkez mesafesini değiştirip çift baklaya getirin.
Göbek ve Delik Tipleri
| Tip | Tanım | Kullanım |
|---|
| Plaka (A tipi) | Göbeksiz, düz plaka | Ara dişli, gergi dişlisi, hafif iş; kaynakla göbek eklenir |
| Tek göbekli (B tipi) | Bir tarafta göbek | En yaygın; kama kanalı + setuskur ile mile bağlanır |
| Çift göbekli (C tipi) | İki tarafta göbek | Büyük çap, ağır iş, geniş oturma |
| Konik kilit göbekli | Taper-lock yuvası | Hızlı montaj/söküm, farklı mil çapları; bkz. konik kilit yazımız |
| Ham delikli | Küçük ön delik | Atölyede istenen çapa işlenir ve kama kanalı açılır |
Tek sıra dişliler simplex zincir için, çift sıra dişliler duplex zincir için üretilir; çift sıra zincir, tek sıranın yaklaşık 1,7 katı güç iletir ve aynı hatvede daha küçük dişli kullanmaya izin verir. Mil bağlantısında DIN 6885 kama + setuskur standarttır.
Sertleştirme ve Malzeme
Standart dişliler C45 çelikten, dişleri indüksiyonla sertleştirilmiş (45–55 HRC) olarak üretilir; küçük dişli daha çok döndüğü için daha hızlı aşınır, mutlaka sertleştirilmiş olmalıdır. Paslanmaz dişli (gıda, kimya) yumuşaktır, ömrü daha kısadır; ağır işte sertleştirilmiş dişli ve paslanmaz zincir yerine yağlı ortam tercih edilir. Plastik (PA) dişliler sessiz ve yağsız çalışır ama düşük güçle sınırlıdır.
Dişli Aşınması Nasıl Anlaşılır?
- Diş profili kanca (köpekbalığı yüzgeci) şekline dönmüş, uçları sivrilmiş.
- Zincir dişliden çıkarken dişe yapışıyor, yukarı tırmanıyor (uzamış zincir + aşınmış dişli).
- Diş yanlarında parlak aşınma bandı ve çentikler.
- Yeni zincir takılınca gürültü artmış: eski dişli yeni zincirin hatvesine uymuyor.
Dikkat: Zinciri değiştirirken dişlileri, dişlileri değiştirirken zinciri değiştirin. Eski dişli yeni zinciri, uzamış zincir yeni dişliyi birkaç hafta içinde bozar. Uzama %3'ü (ölçülen 10 bakla boyu nominalin 1,03 katı) geçen zincir ömrünü tamamlamıştır.
Hizalama ve Gerginlik
İki dişli aynı düzlemde olmalıdır; düz bir cetvel veya lazerle iki dişlinin yan yüzlerini kontrol edin, 1 m'de 1 mm'den fazla sapma yan plakaları aşındırır. Zincir sarkması merkez mesafesinin %1–2'si (1 m'de 10–20 mm) olmalı; gergi dişlisi kullanılıyorsa zincirin gevşek tarafına, iç yüzden ve en az 3 dişle kavrayacak şekilde yerleştirilir. Yağlama için zincir spreyi veya damla yağlama kullanın.
Sık Sorulan Sorular
08B dişli hangi zincirle çalışır? 1/2" hatveli 08B-1 (tek sıra) zincirle; 08B-2 duplex zincir için çift sıra 08B dişli gerekir. Amerikan 40 numaralı zincir de 12,7 mm hatvelidir ancak makara çapı farklıdır (7,92 mm), karışık kullanım önerilmez.
Diş sayısı artınca ne değişir? Aynı hatvede dişli çapı büyür, zincir hızı artar, zincir eklemine gelen dönme açısı azalır ve ömür uzar; ancak yer ve moment kolu büyür.
Ham delikli dişliyi kim işler? Torna atölyesi mil çapına göre deliği H7 toleransta işleyip DIN 6885 kama kanalı açar; ölçüyü siparişte verirseniz Yamansa hazır delikli alternatif de sunabilir.
Tek ve Çift Sıra Zincir Dişlileri
06B–20B hatvelerde, plaka, göbekli ve konik kilit yuvalı dişliler için zincir dişlileri kategorisine göz atın. Uygulamanıza uygun ürün için: +90 552 610 93 63 (İkitelli OSB, Başakşehir/İstanbul).